Höfundur: Magnśs Rafnsson 
 
1
 Ķslenskar heimildir greina frį žvķ aš hvalveišar hafi veriš stundašar viš Ķsland frį śtlendum skipum frį fyrstu įrum 17. aldar og fram į žį 18. Einkum voru žessar veišar stundašar viš Vestfirši og ķ fyrstu viršist eingöngu um spęnska Baska aš ręša. Langžekktasti atburšurinn varšandi žessar veišar eru Spįnverjavķgin 1615. Žį um haustiš fórust žrjś skip ķ įhlaupsvešri į Reykjarfirši ķ Strandasżslu. Skipverjar, sem voru um 80, komust flestir af og tóku žann kost aš róa vestur fyrir Horn į smįbįtum sķnum ķ leit aš haffęrum farkosti. Ķ Jökulfjöršum tóku žeir herfangi bįt og skiptu sķšan liši, vęntanlega til aš eiga aušveldara meš aš fęša sig žar eš ekki var žess aš vęnta aš hinn nżi farkostur gęti fleytt žeim yfir hafiš. Į żmsu hafši gengiš ķ samskiptum Ķslendinga og hvalfangara, oft vegna višskipta, og svo viršist sem Ari sżslumašur ķ Ögri hafi notfęrt sért neikvęšu hlišarnar til aš fį skipbrotsmenn dęmda réttdrępa į dómžingi ķ Sśšavķk. Į žessum įrum voru sjórįn algeng į Atlantshafi og engin ein žjóš frekar višrišin žęr en ašrar. Af žvķ tilefni hafši borist samžykkt frį konungi um sumariš žar sem sagši aš žeir sem meš rįnskap fęru viš landiš “skulu réttilega teknir og skašašir”.[i]

Hér veršur ekki sérstaklega fjallaš um drįp Spįnverja en reynt aš gera grein fyrir öšrum vķsbendingum um hvalveišar viš Vestfirši į 17. öld, ekki sķst žvķ sem heimildir greina frį um seinni hluta aldarinnar og veru hvalfangara viš Strandir.
 
 
2
Žrjįr samtķma frįsagnir eru til um drįp Spįnverjanna auk stuttra annįlagreina. Śr Patreksfirši er til illa ortar og torskildar “Vķkinga rķmur” og séra Ólafur Jónsson į Söndum ķ Dżrafirši samdi um atburšina “Spönsku vķsur”, en bęši eru žessi verk fjandsamleg ķ garš skipbrotsmanna og ekki loku fyrir žaš skotiš aš kvęši séra Ólafs sé beinlķnis ort aš beišni Ara ķ Ögri. Ara viršist hafa veriš annt um hvaša mynd varšveittist af Spįnverjavķgunum žvķ utanmįls ķ annįl sonar sķns, Vatnsfjaršarannįl elsta, bętir hann viš meš eigin hendi “Hér vantar ofurmargt fleira.”[v] Merkilegasta heimildin er hins vegar ritgerš Jóns lęrša “Sönn frįsaga af spanskra manna skipbrotum og slagi”.[vi] Raunar mį segja aš hśn sé einstök ķ sinni röš og sennilega fyrsta heimild Ķslandssögunnar žar sem tekin er fyrir atburšur į svipašan hįtt og nś tķškast ķ blašagreinum – aš setja fram ķ ritgeršarformi frįsögn af stórtķšindum strax eftir aš atburšir gerast. Aš hluta til er um frįsögn sjónarvottar aš ręša en Jón nefnir einnig aš hann hafi upplżsingar frį sveitungum sķnum um žau atriši sem hann varš ekki sjįlfur vitni aš.[vii]

Enginn vafi er į aš žeir sem fengu aš kenna į drįpstólum Vestfiršinga 1615 voru langflestir Baskar. Hins vegar veršur aš gęta žess aš žegar ķslenskar heimildir geta žjóšernis hvalfangara gera žau greinarmun į frönskum og spęnskum skipum, en hvort sem skipin voru gerš śt frį San Sebastian į Spįni eša Bayonne ķ Frakklandi voru įhafnir žeirra baskneskar. Flest bendir til žess aš Baskar hafi fyrstir manna stundaš hvalveišar meš žvķ aš skutla hval śr smįbįtum og lengi vel voru žeir einir um hvalveišar į Atlantshafi. Žvķ er viš hęfi aš greina lķtillega frį forsögunni įšur en žeir leitušu į Ķslandsmiš.

Žegar lķšur aš lokum mišalda voru Baskar beggja megin landamęra Spįnar og Frakklands óumdeilanlega fremstu sjómenn Evrópu. Žeir léku stórt hlutverk ķ landafundum 15. aldar og hluti nafngreindra sjómanna um borš ķ skipum Columbusar voru Baskar. Žvķ hefur jafnvel veriš haldiš fram aš įn Baskanna sé ólķklegt aš sjóveldi Spįnverja į 15. öld hafi oršiš jafn mikiš og raun bar vitni. Réši žar einkum aš undir lok mišalda höfšu Baskar nįš lengra ķ smķši haffęrra skipa en žekkst hafši sķšan vķkingar voru mesta sjóveldi Evrópu. Ķ Baskahérušum Spįnar var aš finna nįttśruaušlindir sem ekki var aš finna ķ sama męli annars stašar į Spįni, eikarskóga og aušugar jįrnnįmur. Tališ er aš žeir hafi fyrstir tekiš aš skutla hvali śr smįbįtum ķ staš žess aš nżta ašeins žann hval sem rak į fjörur, og į elleftu og tólftu öld voru žeir farnir aš veiša stórhveli ķ Biskayaflóa.

 

Upphaflega var hvalur veiddur vegna kjötsins en žegar komiš var fram undir lok mišalda var lżsi hins vegar oršiš veršmętasta afuršin og į sextįndu öld var žaš notaš sem ljósmeti (og žótti taka öšru fram) en einnig ķ sįpu, viš sśtun og fataišnaš.

Fljótlega eftir aš John Cabot sigldi fyrstur Evrópubśa til Nżfundnalands 1497 voru Baskar farnir aš veiša žar bęši hval og žorsk. Frį žvķ um 1530 og fram um aldamótin 1600 veiddu žeir grķšarlegt magn af sléttbak ķ Belle Isle sundinu į milli Nżfundnalands og Labrador. Lengi hafši veriš vitaš um žessar veišar, en umfang žeirra ekki fyrr en Selma Huxley Barkham leiddi fornleifafręšinga aš hvalveišistöšvum žar sem nś heitir Red Bay ķ Labrador eftir aš hafa rannsakaš skjöl um hvalveišar į 16. öld ķ skjalasöfnum į Spįni. Į hįlfum öšrum įratug fóru žar fram višamiklar rannsóknir bęši į landi žar sem hvalur hafši veriš unninn og ķ höfninni žar sem fundust leifar af žrem skipum og nokkrum bįtum. Umfang išnašarins viš Red Bay var mikiš enda eftir miklu aš slęgjast. Įętlaš hefur veriš aš 175 lķtra įma af hvallżsi hafi selst fyrir um 5000 dollara į nśvirši og afli eins skips gat veriš um 250.000 lķtrar af lżsi. Svo viršist sem hvalveišarnar viš Nżfundnaland hafi lagst af um 1600 og er einna helst tališ aš ofveiši sé um aš kenna. Um 1610 uršu menn žess varir aš mikill fjöldi hvala hélt til viš Svalbarša og voru fengnir Baskar til aš kenna Englendingum veišarnar og ķ kjölfariš hófu bęši Hollendingar og Baskar frį San Sebastian aš sękja noršur. Žessi fundur hefur veriš talin orsök žess aš hvalskutlan hófst viš Ķsland, einkum eftir aš Englendingar geršu tilraun til aš sitja einir aš veišunum viš Svalbarša. [viii]
 
 
3
Ķslenskar heimildir greinir nokkuš į um hvenęr śtlendingar hófu hvalveišar viš Vestfirši. Ķ Skaršsįrannįl og Vatnsfjaršarannįl elsta er sagt aš hvalaskutlan hafi hafist viš Vestfirši 1610 og fyrrnefndi annįllinn segir aš įriš eftir hafi veriš “mikil hvalaskutlan į Vestfjöršum”. Ballarįrannįll segir hins vegar viš įriš 1608: “Komu Baskar fyrst fyrir noršan į žremur skipum, hvalamenn į Strandir, ręntu višum og lķka peningum, og voru strįkfengnir.”[ix] Allir annįlarnir munu fęršir ķ letur įratugum eftir atburšina en lķklega hefur höfundur Ballarįrannįls, Dalamašurinn Pétur Einarsson, haft sķnar upplżsingar af Ströndum, žvķ į fjórša įratug aldarinnar var hann umbošsmašur sżslumanns į svęšinu.

 

Į hollensku Ķslandskorti frį 1706 segir viš myndskreytingu aš Baskar hafi siglt į žessar slóšir įriš 1613.[x] Žessari tķmasetningu ber saman viš žaš sem Jón lęrši segir ķ ęvidrįpu sinni “Fjölmóši” (sem reyndar er skrifuš löngu eftir atburšina) aš įriš 1613 hafi hvalveišiskip hrakist undan hafķs og komiš aš landi ķ Kaldbaksvķk. Heimamenn hlupu į fjöll af hręšslu žvķ “landsmenn höfšu / ekki hafskipum vanist”, en fyrir milligöngu sóknarprestins, séra Ólafs Halldórssonar į Staš ķ Steingrķmsfirši komust į vinsamleg samskipti og prestur “vķsaši žeim til veišiskapar į Steingrķmsfjörš”. Žetta sumar veiddu Baskar 17 hvali og įriš eftir voru 26 skip send af staš žótt ašeins tķu nęši til Ķslands. Flest žeirra héldu til į Steingrķmsfirši, aš sögn Jóns, en einhverjir Frakkar voru viš Eyjar į Bölum og fjögur skip ķ Reykjarfirši. Aš sögn Jóns versnaši sambśšin eftir andlįt séra Ólafs į Staš og kennir hann Ara sżslumanni um aš hafa ališ į ślfśš ķ garš hvalfangara og reynt aš etja Frökkum gegn Spįnverjunum.[xi] Ekki nefnir Jón önnur hvalveišiskip viš Strandir 1615 en žau sem braut um haustiš ķ Reykjarfirši. Hins vegar įttu tveir hvalfangaranna erindi ķ Steingrķmsfjörš žį um sumariš og komu viš į Eyjum og tóku žar “sauš einn eša sokka”. Žetta geršu žeir ķ hefndarskyni fyrir illar móttökur um voriš žegar žeir hröktust frį skipi sķnu og komu aš landi į Eyjum žar sem vermenn geršu sig lķklega til aš drepa žį.[xii]

Jón lęrši fullyršir aš Spįnverjar hafi stundaš hvalveišar frį Ströndum ķ žrjś sumur, 1613, 1614 og 1615. Drįp skipbrotsmannanna hafa valdiš nokkrum žįttaskilum og nęsta įr įttu Ķslendingar von į Böskum ķ hefndarhug. Ekki varš af žvķ og engar heimildir nefna hvalfangara viš Vestfirši nęstu įrin. Eflaust hafa örlög skipbrotsmannanna įtt sinn žįtt ķ žvķ, en fleira kemur til. Baskar į Spįni höfšu misst hluta skipa sinna ķ hrakför Flotans mikla til Englands 1588 og nęstu įr įttu Spįnverjar ķ stöšugum strķšsįtökum. Óstjórn į peningamįlum Spįnar meš endurteknu gjaldeyrishruni varš sķšan til žess aš mišstöš śtgeršarinnar fluttist yfir til franska hluta Baskalands. Žessar ašstęšur allar uršu einnig til žess aš hvalveišimenn réšu sig gjarna til annara žjóša til aš kenna žarlendum kśnstina. Englendingar réšu t.d. til sķn hóp Baska įriš 1612 [xiii] og 1618 komu 24 Baskar meš allan śtbśnaš, ž.į.m. hvalaslśffur (oršiš slśffa mun dregiš af chalop en svo nefndu Baskar bįta sķna) til Kaupmannahafnar. Ķ Reisubók Jóns Indķafara er lżsing į ferš žessara hvalfangara til Svalbarša og veišum žeirra žar.[xiv]

 

Žessi žróun varš sķšan til žess aš Baskar misstu einokun žį į hvalveišum sem žeir höfšu haft frį mišöldum. Önnur įstęša gęti įtt einhvern žįtt ķ aš hvalveišiskipin leitušu ekki aš landi. Į žrišja įratug aldarinnar var fundin upp ašferš til aš flensa hval viš skipshliš og bręša spikiš um borš.[xv] Žessi ašferš śtilokar žó ekki aš hvalveišimenn hafi notaš landstöšvar žvķ af žvķ hefur eflaust veriš mikiš hagręši ef hvalur var veiddur inni į fjöršum eša annars stašar nįlęgt góšu skipalęgi. Žegar fyrst getiš er um hvalveišar eftir 1615 eru žar ekki Spįnverjar į feršinni og žį er einnig getiš um skip sem var viš vinnslu hvals śti į sjó.

 

Ballarįrannįll segir aš 1626 séu aftur komnir hvalveišimenn į Strandir og hafi drepiš 20 hvali um sumariš.[xvi] Įriš eftir taka tvö ensk herskip franskt hvalveišiskip undan Ķsafjaršardjśpi en žessar žjóšir įttu žį ķ strķši. Frakkarnir veifušu leyfi frį Kristjįni fjórša og vķsušu mįlinu til Ara sżslumanns ķ Ögri. Sökum aldurs passans žótti Ara öruggast aš leita įlits höfušsmanns į Bessastöšum en svo fór aš lokum aš kóngur sjįlfur kvaš upp śr um aš Englendingarnir hafi veriš ķ órétti. Jón Indķafari var lįtinn fylgja žremur Böskum til Bessastaša og žessir sendimenn af Vestfjöršum mönnušu byssur höfušsmanns žegar Tyrkir sigldu inn į Seiluna 1627.[xvii]

Ekki er getiš um hvalveišar nęstu įr eftir žetta en tveir vestfirskir annįlar segja frį frönskum og hollenskum hvalamönnum viš Strandir įriš 1656.[xviii] Athyglisverša athugasemd um hvalveišar žetta įr er aš finna ķ Bréfabókum Brynjólfs biskups Sveinssonar. Hann var žį į visitasķuferš um Vestfirši og svo viršist sem séra Žorvaršur Magnśsson ķ Įrnesi hafi sent fyrirspurn til biskups žar sem hann var staddur į Staš ķ Steingrķmsfirši um hvers vegna hann hafi įkvešiš aš sękja ekki heim nyrstu sókn ķ Strandasżslu. Greinilegt er aš biskupi og presti voru ofarlega ķ huga galdramįlin sem žį höfšu gengiš yfir sveitina og nįšu hįmarki meš brennu žriggja manna tveim įrum įšur žótt galdramįlum žar ķ sveit linnti ekki aš fullu fyrr en undir lok aldarinnar. Brynjólfur afsakar žį įkvöršun aš feršast ekki noršur, nefnir mešal annars aš fįir sęki visitasķurnar og auk žess hafi hann séš “aš hvala skipin mundu mega marga hverja žar frį hindra, sem nś skulu liggja žar ķ nįnd viš yšur”.[xix] Varla er hęgt aš skilja žess orš į annan veg en aš ķbśar Įrneshrepps hafi haft vinnu af hvalveišunum og bendir žaš til annara samskipta en žeirra sem hófust ķ sveitinni og endušu meš Spįnverjavķgunum 1615.
 
 
4
Frį sķšari hluta 17. aldar er ekki um ašrar heimildir um hvalveišar śtlendinga aš ręša en annįla og vogrekslżsingar ķ alžingisbókum. Annįlar nefna franska hvalfangara margoft en miklu sjaldnar er getiš um Hollendinga eša Spįnverja. [xx] Ķ sumum tilvikum eru žaš skipströnd sem žykja fréttnęm svo og frįsagnir af hvalveišiskipum sem farist höfšu ķ ķs noršur af landinu eša į Gręnlandshafi og skipbrotsmenn sķšan nįš aš sigla til Ķslands į bįtum sķnum. Ekki er žess getiš aš nokkrir hafi hlotiš sömu örlög og Spįnverjarnir 1615 en stundum nefnt hvaš af skipbrotsmönnum varš. Žannig segir ķ Eyrarannįl Magnśsar Magnśssonar sżslumanns Ķsfiršinga aš 1663 hafi brotnaš skip ķ Bolungarvķk į Hornströndum og žeim sjómönnum sem ekki fengu far meš Höfšaskipi hafi veriš “skipt um byggšir “.[xxi] Tķu įrum sķšar komu 30 skipbrotsmenn aš landi į Langanesi og “komust śt”.[xxii] Ķ Fitjannįl segir viš įriš 1685 aš mörg frönsk og spęnsk skip hafi farist ķ ķsum og Eyrarannįll segir viš sama įr aš žį hafi hvalamönnum veriš bjargaš af ķs og franskt hvalveišiskip hafi strandaš ķ Dżrafirši.[xxiii] Įriš 1695 fórust tvö frönsk skip viš Sušvesturland og samkvęmt Eyrarannįl leitušu skipbrotsmenn allt noršur ķ Arnarfjörš eftir fari meš löndum sķnum “žvķ mörg hvalaskip voru hér fyrir Vesturlandinu žaš vor og sumar”.[xxiv]

Ķ alžingisbókum eru skrįšar vogrekslżsingar frį žessum įrum. Żmislegt af žvķ góssi sem var konungseign bendir til hvalveiša viš landiš. Annars vegar er um aš ręša lżsingar į śtlenskum hvalaskutlum og öšrum verkfęrum hvalfangara sem fundust ķ reknum hvölum og hins vegar hafši rekiš tunnur meš hvallżsi, tunnustafi og brot af śtlenskum bįt. Öll dęmi um žetta eru frį sķšari hluta aldarinnar svo og tilkynning séra Pįls Björnssonar ķ Selįrdal um lasinn bįt sem śtlenskur hvalveišimašur skildi eftir ķ Selįrdal 1683.[xxv] Rekagóss sem ętla mį aš sé frį śtlendum hvalföngurum er getiš ķ alžingisbókum fram į annan įratug 18. aldar.

 

Ekki er annaš aš sjį af žessum brotakenndu upplżsingum en aš hvalveišimenn hafi stundaš veišar um allt noršan og vestanvert landiš sķšari hluta aldarinnar. Įšur hefur veriš minnst į įriš 1656 en tvö önnur įr eru Frakkar nefndir viš Strandir, 1663 og 1677.[xxvi] Reka į Ströndum frį hvalföngurum er getiš žrisvar sinnum, 1668, 1669 og 1687.[xxvii] Žaš mį žvķ gera rįš fyrir aš hvalveišar hafi veriš stundašar ķ Hśnaflóa alla 17. öld og erfitt aš ķmynda sér annaš en samskipti viš heimamenn hafi veriš nokkur. Til žess bendir einnig dómur śr Strandasżslu sem lagšur var fyrir alžingi 1662. Sakarefniš var “varningskaup ólķšanleg į tóbaki og öšru klattarķi.”[xxviii] Lögmenn og lögrétta įréttušu aš refsa ętti mönnum fyrir slķkt samkvęmt lögum en gera mį rįš fyrir aš fleiri en žeir ónefndu menn sem dóminn hlutu hafi stundaš launverslun. Eftir żmsu var aš slęgjast hjį śtlendingunum. Jón lęrši nefnir ķ “Sannri frįsögu” aš heimamenn hafi getaš keypt hvalkjöt vęgu verši, en einnig “Hamra, öxar, jįrn og striga”. Fyrir žetta greiddu menn meš mjólkurmat, kjöti, prjónlesi og jafnvel hundum.[xxix] Tóbakskaup žau sem nefnd voru į alžingi 1666 koma vel heim og saman viš venjur Baska į žessu tķmabili. Upp śr aldamótunum 1600 gekk alda galdramįla yfir Baskalöndin. Einn helsti nornaveišarinn Frakklandsmegin, Pierre de Lancre, telur žaš meš helstu löstum Baska hve mikiš tóbak žeir brśki.[xxx] Hvort žaš tóbak sem séra Žóršur Jónsson į Óspakseyri ķ Bitrufirši brśkaši og varš tilefni žess aš sóknarbörnin kęršu tóbaksdrykju hans til biskups var frį hvalföngurum komiš skal ósagt lįtiš.[xxxi]

 

Sagnir um mannrįn erlendra sjómanna į Ķslandi eru žekktar frį żmsum tmum en aš Tyrkjarįninu undanskildu eru fįar žeirra studdar öruggum heimildum. Jón lęrši nefnir aš meš spęnsku Böskunum įriš 1614 hafi veriš enskur stżrimašur sem tók Jón til fanga en Jón komst af skipinu meš vitund skipstjóranna. Sami Englendingur hafi haft hug į aš taka meš sér ungt fólk “og kenna lįta / katholisk fręši, / setja til sęmdar / ķ sķnu landi”.[xxxii] Jóni tókst aš afstżra žessu og voru skipsmönnum ķ stašinn seldir 30 saušir svo ekki er śtilokaš aš meš tiltękinu hafi skipverjar veriš aš neyša heimamenn til aš selja sér kost til siglingarinnar heimleišis. Eitthvaš hefur žó veriš um aš Ķslendingar hafi siglt af landi brott meš Böskum hvort sem žeim hefur veriš ręnt eša fariš sjįlfviljugir. Til er sešill frį sendimanni Danakonungs žar sem segir aš viškomandi hafi leyst žrjįr ķslenskar konur og tvo karlmenn frį Böskum į Spįni. Nöfn fólksins eru afbökuš og engar ķslenskar heimildir segja frį žessu fólki.[xxxiii]

Samskipti hvalfangara viš heimamenn žessa įratugi hafa varla veriš öll į einn veg fremur en ķ upphafi aldarinnar og śtlendingunum var kennt um sumt meš rökum sem žykja skondin ķ dag en falla vel aš hugsunarhętti 17. aldar. Frį žvķ er sagt ķ Vallholtsannįl aš įriš 1662 hafi komiš undarleg blinda į fé į Skagaströnd. Grunaši heimamenn aš “frönskum galdrastrįkum” vęri um aš kenna žvķ “sumariš fyrir höfšu Strandarmenn djarfir veriš aš nį sér nokkru af hvalreitum žeirra”.[xxxiv] Hvalamönnum var einnig kennt um aflabrest įriš 1688. Žį baš amtmašurinn, Kristjįn Möller eftir upplżsingum um hvort hęgt vęri aš auka fiskveišar meš hag konungs ķ huga. Ķ svari žingmanna er kvartaš undan hallęri og fįtękt og žar meš aš fiskur taki ekki beitu žvķ hann sé ofalinn į śrgangi frį hvalföngurum.[xxxv]

 

Sķšustu dęmin śr annįlum og alžingisbókum eru frį öšrum įratug 18. aldar. Ķ annįlum er sķšast getiš um hvalfangara 1701 en ķ alžingisbókum er sķšast nefndur reki frį erlendum hvalföngurum įriš 1717. Ekki er kunnugt um hvalfangara į landi eftir 1712 en žį stöšvaši Oddur lögmašur Siguršsson tilraun Spįnverja til aš versla ķ Grundarfirši[xxxvi] en vķsbendingar um hvalveišar er aš finna ķ heimildum öšru hverju śt 18. öld.[xxxvii]
 
 
5
Til eru ķ handritum tvö basknesk-ķslensk oršasöfn frį 17. öld og nokkur orš śr žvķ žrišja.[xxxviii] Ekki er vitaš hver skrifaši oršasöfnin en žaš elsta og oršflesta er skrifaš meš óžekktri 17. aldar rithönd og eru ķ žvķ 519 basknesk orš meš ķslenskum žżšingum. Annaš safniš er til ķ afskrift Jóns Grunnvķkings og hefur aš geyma 216 orš og 12 setningar sem eru į verslunar- eša blendingsmįli. Loks hafa varšveist 11 orš sem Sveinbjörn Egilsson skrifaši śr oršasafni sem enn var til į 19. öld. Oršin ķ söfnunum eru fjölbreyttari en svo aš žau hafi oršiš til viš stutt kynni auk žess sem žau benda til žess aš žaš hafi žótt eftirsóknarvert aš geta įtt samskipti viš Baska. Meš tilvķsun til annara heimilda hafa Jón lęrši og Jón Indķafari veriš nefndir sem hugsanlegir höfundar. Į žaš hefur veriš bent aš baskneskan muni einna helst vera frį franska hluta Baskalands og žvķ er ólķklegt aš Jón lęrši eigi nokkurn žįtt ķ žeim žvķ žeir Baskar sem hann įtti samskipti viš voru ótvķrętt spęnskir. Annars veršur ekkert fullyrt um hvašan žessi fyrstu oršasöfn sem Ķslendingar skrįšu eru ęttuš. 

 

Ekki er ljóst hvers vegna Ólafur telur tóftirnar viš Hveravķk vera verk Ķra. Sagnir um Spįnverja į žessum slóšum hafa lifaš ķ munnmęlum fram į žennan dag. Eru žęr einkum tengdar Spönskuvķk sem er rétt utan viš Hveravķk. Paradķs er hins vegar lķtil vķk į Reykjanesi innan viš Hveravķk, en af Reykjanesi er gott śtsżni um mestallan Steingrķmsfjörš.[xl] Olavius nefnir aš hvalir séu algengir į Steingrķmsfirši og svo mun hafa veriš fram undir mišja 20. öld eša žar til sķld hętti aš veišast viš Hśnaflóa. Hvalir eru sķšustu įr aš verša algengari gestir į firšinum en veriš hefur ķ įratugi.[xli]

 

Ritašar heimildir og munnmęli um hvalveišar śtlendinga viš Strandir gefa ótvķrętt til kynna aš Strandamenn hafi haft meiri kynni af hvalföngurum alla 17. öld en hingaš til hefur veriš tališ. Ekki eru kunnar neinar heimildir frį žeim tķma sem hér hefur veriš fjallaš um sem beinlķnis er hęgt aš tengja viš Strandir. Žeir annįlar sem nefndir eru hér aš ofan eru allir skrifašir utan hérašs og ķ alžingisbókum eru ekki skrįš önnur mįl en žau sem lögš voru fyrir žingiš. Sżslumenn Strandamanna sįtu allir utan sżslu og reyndar er leitun į efri stéttar mönnum sem bjuggu ķ sżslunni, sérstaklega noršan prestsetursins į Staš ķ Steingrķmsfirši. Samskipti ķbśa ķ noršurhluta sżslunnar viš śtlendinga hafa aš öllum lķkindum veriš feimnismįl žvķ į žessum tķma var hart tekiš į brotum į einokunarversluninni. Fjöldi tilvika žar sem heimildir nefna hvalveišar į žessum slóšum eru hins vegar ótvķręš vķsbending um meiri samskipti milli Strandamanna og śtlendinga, samskipti sem ekki hafa flaggaš utan hérašs žvķ žaš hefur aldrei veriš tališ gįfulegt aš flagga lögbrotum sķnum. En jafn fįmįlir og Strandamenn hafa veriš um hvalfangara į Ströndum vęri freistandi aš kanna hvort hinir evrópsku ašilar hafa lįtiš eftir sig meiri upplżsingar en hingaš til hafa komiš ķ ljós

Skrifaš ķ nóvember 2005. 
 
Tilvķsanir:
[i] Alžingisbękur Ķslands. Reykjavķk 1912-90, V. bindi bls. 243.

[ii] Spįnverjavķgin 1615, Jónas Kristjįnsson gaf śt, Kaupmannahöfn, 1950, bls. 8.

[iii] Alžingisbękur Ķslands. V. bindi, bls 313.

[iv] Um Spįnverjavķgin sjį formįla Jónasar Kristjįnssonar ķ samnefndu riti bls. xxii-xxxvi; Helgi Žorlįksson: Saga Ķslands VI, Reykjavķk 2003, bls 270-277; Ólafur Davķšsson: “Vķg Spįnverja į Vestfjöršum 1615 og “Spönsku vķsur” eptir séra Ólaf į Söndum” Tķmarit Bókmenntafélagsins 16, 1895, sérstaklega bls. 95-128.

[v] Annįlar 1400-1800, Reykjavķk 1922-1988, III. bindi, bls. 55, nmgr.

[vi] Spönsku vķsur eru prentašar ķ grein Ólafs Davķšssonar “Vķg Spįnverja ...” en bęši “Vķkinga rķmur” og “Sönn frįsaga” ķ Spįnverjavķgin 1615.

[vii] Spįnverjavķgin 1615 bls. 3;

[viii] Hér er einkum stušst viš Trausti Einarsson : Hvalveišar viš Ķsland 1600-1939, bls. 9-27; Tuck og Grenier: Red Bay, Labrador, World Whaling Capital A.D. 1550-1600, St. John’s 1989, bls. 8-15.

[ix] Annįlar I. bindi, bls. 198, 199, III. bindi, bls. 53, 191.

[x] Kort žetta var prentaš ķ Leyden 1706 og kennt viš Pieter van der Aa. Žaš er ašgengilegt į www.kort.bok.hi.is.

[xi] Jón lęrši Gušmundsson: “Fjölmóšur. Ęvidrįpa” 59.-79. erindi, Safn til sögu Ķslands og ķslenskra bókmennta V. bindi, Reykjavķk 1916, bls 39-42.

[xii] “Sönn frįsaga” bls. 7.

[xiii] Trausti Einarsso: Hvalveišar viš Ķsland 1600-1939, Reykjavķk 1987, bls. 14-16.

[xiv] Jón Ólafsson Indķafari: Reisubók, II. bindi, Reykjavķk 1946, bls. 142-158.

[xv] Trausti Einarsson: sama rit, bls. 19.

[xvi] Annįlar III. bindi, bls. 196.

[xvii] Jón Indķafari: sama rit, bls. 245-256.

[xviii] Annįlar III. bindi, bls 131; “Annįll Magnśsar Magnśssonar” Safn til sögu Ķslands, IV. bindi, Kaupmannahöfn og Reykjavķk 1907-1915, bls. 120 (viš 1655).

[xix] Śr béfabók Brynjólfs biskups Sveinssonar, Kaupmannahöfn 1942, bls. 81

[xx] Frönsk skip, oftast hvalfangarar, eru nefnd ķ hinum żmsu annįlum eftirfarandi įr: 1656, 1662, 1663, 1673, 1677, 1678, 1683, 1685, 1689, 1690, 1691, 1695, 1698, 1699, 1701.Hollensk hvalveišiskip eru nefnd tvisvar, 1656 og 1685 en spęnsk tvisvar , annaš vegna skips sem tżndist ķ ķsum 1673 en hitt brenndu Frakkar undir Gręnuhlķš 1690.

[xxi] Annįlar III. bindi, bls. 271.

[xxii] Annįlar III. bindi, bls. 300.

[xxiii] Annįlar II. bindi, bls. 268-9, III. bindi, bls. 342.

[xxiv] Annįlar III.bindi, bls. 383-4.

[xxv] Alžingisb. VIII. bindi, bls 42.

[xxvi] Annįlar III. bindi, bls. 271, 309,

[xxvii] Alžingisb. VII. bindi, bls 127, 15; VIII. bindi, bls. 172.

[xxviii] Alžingisb. VII. bindi, bls. 79

[xxix] “Sönn frįsaga” bls. 6-7, 9.

[xxx] Sjį Kurlansky. M.: The Basque Historey of the World, London 2000, bls. 101.

[xxxi] Gušs dżrš og sįlnanna velferš. Prestastefnudómar Brynjólfs biskups Sveinssonar 1639-1674.Mįr Jónsson tók saman, Reykjavķk2005, bls. 381.

[xxxii] “Fjölmóšur”, 78. erindi, bls 42.

[xxxiii] Mišinn er prentašur ķ: Spįnverjavķgin 1615, bls. xxxix, Helgi Gušmundsson: “Um žrjś basknesk-ķslenzk oršasöfn frį 17. öld”, Ķslenskt mįl og almenn mįlfręši, 1. įrgangur, Reykjavķk 1979, bls. 80.

[xxxiv] Annįlar I. bindi, bls. 359.

[xxxv] Alžingisb. VIII. bindi, bls. 205-6.

[xxxvi] Sjį Helgi Žorlįksson: “Frį kirkjuvaldi til konungsvalds”, Saga Ķslands V. bindi, Reykjavķk2003, bls. 100 og Helgi Gušmundsson: sama rit, bls. 80-81.

[xxxvii] Sjį Trausti Einarsson: sama rit, bls. 26.

[xxxviii] Oršasöfnin voru gefin śt af N.G.H.Deen įriš 1930 og sś ritgerš aftur į basknesku ķ Bakker, Bilbao ofl.: Basque Pidgins in Iceland and Canada, San Sebastian 1991. Um söfnin skrifaši Helgi Gušmundsson grein žį sem vitnaš er til aš ofan en einnig er til óprentuš śtgįfa oršasafnanna į Žjóšarbókhlöšu. Žaš er prófritgerš eftir ........

[xxxix] Ólafur Olavius: Feršabók I. bindi, Reykjavķk 1964, bls 239.

[xl] Žęr munnmęlasögur sem enn žekkjast ķ Kaldrananeshreppi eru skrįšar ķ Jóhannes Jónsson frį Asparvķk “Spęnskir hvalveišimenn og dysjarnar ķ Spönskuvķk”, Strandapósturinn, 23. įrg. 1989, bls. 67-72

[xli] Munnleg heimild, samtal viš Ingibjörgu Sigvaldadóttur (f.1912) ķ nóvember 2005 en hśn hafši įšur nefnt aš tóftirnar ķ Hveravķk kynnu aš vera tengd sömu Spįnverjum og getiš er ķ sögnum um Spönskuvķk.