Höfundur: Ragnar Edvardsson
Rústirnar á Strákatanga standa u.þ.b. 10 metra frá fjöruborðinu og eru nyrst á tanganum. Minjarnar samanstanda af 4 rústum, 3 standa í hóp með u.þ.b. 2 – 4 metra millibili en sú 4 stendur aðeins sunnar, u.þ.b. 30 metra frá megin rústahópnum. Til auðkenningar voru rústunum gefinn bókstafur og fékk nyrsta mannvirkið stafinn C, næst B og A og sú syðsta fékk bókstafinn D.
Nyrsta mannvirkið (C) var minnst, 7 metrar á lengd og 5 á
breidd og hafði það eitt herbergi. Næsta mannvirki (B) var stærst, 14
metrar á lengd og 7 metrar á breidd og samanstóð það af 3 herbergjum.
Stærsta herbergið var 5 * 5 metrar, næsta 3 * 3 og það minnsta 2 * 1,50
metrar. Syðsta mannvirkið (A) ,í megin rústahópnum, var u.þ.b. 7 * 7
metrar á lengd og breidd. Þetta mannvirki var ferhyrnt og hafði engin
herbergi. Syðst og vestast sáust grjótundirstöður og höfðu tvær
steinaraðir verið hlaðnar upp. Mannvirkið lítur út eins og pallur af
einhverju tagi og við nyrsta hluta hennar hafði verið byggður rampur
til að auðvelda aðgengi upp á hann. Það mannvirki (D) sem var fjærst
megin rústahópnum var u.þ.b. 16 metrar á lengd, 9 metrar á breidd og
var greinilegur inngangur inn í það suðaustan megin (Kort 2 og teikning
1) .
Mannvirki A (hópur 32) Skurður A var
grafinn í mannvirki A og var hann 2 * 4 metrar að ummáli. Eftir að
yfirborðslag og grasrót [1] hafði verið fjarlægð sást að hola [2] hafði
verið grafinn í gegnum mannvistarlög sunnan megin í skurðinum. Holuna
hafði núlifandi ábúandi í Reykjarvík grafið þegar hann hafði ætlað að
reisa fiskihjall á staðnum en hætt við vegna þess hve erfitt var að
grafa niður staura fyrir undirstöður.
Undir yfirborðslagi komu í
ljós nokkur mannvistarlög, múrsteinskurl [4] sem lá austan megin í
skurðinum og blandað mannvistarlag [3] vestan megin. Músteinskurlið bar
greinileg merki um bruna og mikinn hita. Mannvistarlag [3] var blandað
af fokmold og torfi. Fyrir utan mannvirkið norðanmegin kom í ljósbrún
fokmold með litlum mannvistarleifum [12] sem lá upp að byggingunni.
Þetta lag var ekki grafið í burtu.
Undir mannvistarlagi [3]
var annað lag [5], [11] sem svipaði til [3] en í því var meira af möl
og litlum múrsteinsbrotum. Eftir að múrsteinskurlið hafði verið
fjarlægt komu í ljós stærri múrsteinsbrot og heilir múrsteinar [8] sem
greinilega höfðu hrunið úr einhverju mannvirki. Undir þessu
mannvistarlagi [5,11] komu í ljós múrsteinar sem lágu í röð og var
greinilegt að þeim hafði verið raðað upp. Þeir tilheyra sennilega
múrsteinsvegg úr mannvirki [6] sem liggur að hluta til austanmegin í
skurðinum en stærsti hluti þess er enn ógrafinn austan megin við
skurðinn. Nyrst í skurðinum kom í ljós grjóthleðsla [7] sem hvarf inn
í skurðvegginn bæði vestan og austanmegin.
Þegar hér var komið
við sögu var orðið augljóst að mannvistarlögum hafði fjölgað talsvert
og að mörg þeirra sáust bara að hluta til í skurðinum.
Múrsteinsmannvirkið var að mestu leiti austan við skurðinn og eingöngu
lítill hluti þess sást í skurðinum. Því var ákveðið að hætta uppgreftri
í skurði eitt og geyma uppgröft þar til að tækifæri gæfist á að grafa
upp allt mannvirki A.
Mannvirki B (hópur 31) Skurður
B var grafinn í mannvirki B og eins og í A var hann 2 * 4 metrar að
ummáli. Skurðurinn var grafinn í stærsta herbergið og náði frá austur
langvegg og svo til alla leið að vesturveggnum.
Eftir að grasrót
og yfirborðslag [13] hafði verið fjarlægt kom í ljós ruslalag [10] sem
var að mestu í norðvestur hluta skurðsins. Í þessu lagi var bæði plast
og nútíma keramik og er því líklegt að þetta sé rusl sem hent hefur
verið frá bænum Reykjarvík, inn í mannvirki B, einhvertíman á 20. öld.
Undir
ruslalaginu lá ljósbrún fokmold [15] og náði hún yfir allan skurðinn.
Fokmoldin var mis þykk en var þykkust við vegginn austanmegin.
Fokmoldin var mjög hrein, þ.e. engin merki um mannvist sáust í henni.
Undir fokmoldinni var torfblandað lag [14] sem var þykkast við
austurvegginn en þynntist eftir því sem lengra dró að miðju. Þetta lag
er sennilega hrun úr veggjum mannvirkisins. Einungis einn veggur [23]
mannvirkisins kom í ljós við uppgröftinn en það var hluti eystri
langveggjarins. Veggurinn var 30 cm hár og byggður úr grjóti og
jarðvegi. Ekki var hægt að sjá hvort að torfhleðslur séu í veggnum og
verður slík athugun að bíða betri tíma.
Eftir að mannvistarlag
[14] hafði verið fjarlægt kom í ljós þykkt, svart, lífrænt og
sandblendið mannvistarlag [9]. Lagið sást allstaðar í skurðinum nema
austast þar sem það eyddist út upp við eystri langvegginn. Þetta
mannvistarlag var greinilega gólfið í byggingunni. Í laginu fundust nær
allir gripir sem fundust við rannsóknina eða 148 gripir. Í sniði sást
að gólflagið var lagskipt og sáust örfín sandlög á milli gólflaga.
Þetta bendir til þess að byggingin hafi verið notuð árstíðabundið og að
hún hafi verið í notkun í nokkurn tíma, jafnvel áratugi. Gólfið var
allt grafið í burtu, 17% var tekið í sýni, og það sem eftir var sigtað
með 5 mm sigti.
Undir gólflaginu kom í ljós eldstæði [28] sem
var í norðvestur hluta skurðsins. Einungis helmingur eldstæðisins var
innan uppgraftrarsvæðisins og var það grafið burtu. Í eldstæðinu var
mikið af kolum, brenndum beinum og múrsteinsleifum. Einn heill
múrsteinn var í suðurhluta eldstæðisins. Nokkrar stoðarholur komu í
ljós í skurðinum. Eftir endilöngum skurðinum voru 4 stoðarholur [29],
allar svipaðar af stærð eða um 15 cm í þvermál. Suðvestanmegin í
skurðinum komu í ljós tvær stórar stoðarholur [30] og höfðu báðar
steina í botninum til að styðja við timburstoðir. Stoðarholurnar höfðu
allar verið grafnar niður í óhreyft sandlag [33] sem er gamalt
fjöruyfirborð.
Fundir Í
allt voru skráð 62 fundarnúmer við rannsókina en heildarfjöldi gripa
var 148. Allir gripir fyrir utan einn fundust í mannvirki B. Fundur nr.
1 fannst í mannvistarlagi [3] í mannvirki A. Í mannvirki B fundust
tveir gripir 6 og 7 í mannvistarlagi [10], níu gripir, nr. 36 – 44 í
[16], og afgangurinn í mannvistarlagi [9].
Af heildarfjölda
gripanna voru 87 (59%) gripir úr keramik, 58 (39%) úr járni, 1 (1%) úr
blýi og 1 (1%) úr kopar. Keramikgripirnir skiptust í krítarpípur og
leirker og fundust 59 (41,1%) krítarpípubrot og 28 (19%) leirkerabrot.
Flest krítarpípubrotin voru leggjarbrot en allnokkuð af pípuhausum eru
í safninu. Leirkerabrotin samanstanda að mestu af litlum brotum en
nokkur stærri brot eru í safninu. Af járngripunum eru 52 (19%) gripir
ógreinanlegir, en hægt var að greina 4 (2%) nagla og 2 (1%) járnhnappa.
Í mannvistarlagi [9] fannst 1 (0,3%) byssukúla úr blýi og 1 (0,3)
óþekktur hlutur úr kopar.
Krítarpípur Af
heildarfjölda krítarpípa var hægt að gerða- og tegundagreina 12 brot.
Af þessum tólf brotum voru 6 krítarpípuhausar og 6 leggjabrot.
Í
safninu voru 3 heilir krítarpípuhausar og voru þeir allir af sömu gerð,
litlir og var opið á hausnum um 10 mm að þvermáli (mynd 4). Efsti hluti
hausins var skreyttur með mynstri sem náði allt í kringum pípuhausinn.
Hliðar pípuhausanna voru bogadregnar og var einungis einn þeirra með
stimpil á hælnum. Þessir pípuhausar eru af elstu gerð hollenskra
krítarpípa sem framleidd voru á tímabilinu 1610 – 1640. Önnur smærri
brot úr pípuhausum sem hægt var að greina voru einnig úr pípum af sömu
gerð (Duco, D.H., 1987).
Í safninu voru sex leggir sem komu af
þeim hluta pípunnar þar sem hausinn mætir leggnum og höfðu þessar pípur
brotnað þannig að hællinn fylgdi leggjarbrotinu. Að auki voru þrjú
önnur leggjarbrot með mynstri. Á sumum hælunum voru stimplar og voru
tveir þeirra af sömu gerð og hafa þeir verið aldursgreindir til 17.
aldar. Tveir leggir voru með blómamynstri og tveir voru stimplaðir á
hliðinni með orðinu BON. Stimplar og skreytingar á pípum verða ekki
algengir fyrr en um og eftir 1640.
Leirker Af
28 leirkerabrotum var hægt að tegunda- og gerðagreina 12 brot. Af þeim
voru 4 úr steinleir, 6 úr rauðleir og 2 úr nútíma hvítleir.
Steinleirsbrotin voru öll af sömu gerð, glerjuð að utan og á einu
brotinu sást merki um bláa glerjun. Eitt brotið var með mynstri.
Steinleirsbrotin koma sennilega frá lerkerjum af sömu gerð og er
líklegt að þau séu af Rínar steinleirs gerð (Rhenish Stoneware) frá 17.
öld. Rauðleirsbrotin eru líka svipuð, glerjuð bæði að utan og innan.
Nokkur brot eru með grænleita glerjun að utan og hafa slík brot verið
tegundagreind til 17. aldar (David R.M. Gaimster 1997).
Allt
bendir því til þess að krítarpípu- og leirkerasafnið úr uppgreftrinum á
Strákatanga sé frá tímabilinu 1610 – 1650. Krítarpípurnar og
leirkerabrotin koma úr mannvistarlagi [9] og er það því líklegt að
gólfið hafi myndast á 17. öld og að mannvirki B hafi verið endanlega
yfirgefið um og eftir 1650.
Málmar Við
uppgröftinn fundust talsvert af gripum úr málmum og voru flestir þeirra
úr járni. Flestir gripanna voru illa farnir af ryði og ógerningur að
greina þá án þess að gegnumlýsa þá. Af greinanlegum gripum úr málmi
voru 3 járnnaglar, 2 hnappar úr járni og ein byssukúla úr framhlaðning
úr blýi. Járnnaglarnir voru að annarri gerð en venjulega finnst við
fornleifarannsóknir á íslenskum minjum.
|